Bazen bir kavanozun kapağından sızan birkaç damla turşu suyu, uzun bir hikâyenin ilk cümlesi kadar anlamlı olabilir. Mutfağın sessizliğinde bekleyen turşu kavanozu, zamanla değişen, dönüşen ve kendi sınırlarını zorlayan bir karakteri andırır. Peki, Bu sorunun mutfaktaki cevabı kadar edebiyatta uyandırdığı çağrışımlar da düşündürücüdür. Çünkü taşmak, kimi zaman bir sürecin doğal sonucu, kimi zaman da içeride birikenlerin dışarıya çıkma biçimidir.
Turşunun taşması, özellikle fermantasyon sırasında oluşan gazların sıvıyı yukarı itmesi nedeniyle görülebilir. Ancak bu fiziksel olayın her zaman normal kabul edilmesi doğru değildir. Tıpkı bir romandaki beklenmedik olay gibi, taşmanın anlamı da hangi koşullarda gerçekleştiğine bağlıdır.
Turşu kurulduğunda sebzelerin üzerinde görünmeyen bir dönüşüm başlar. Uygun koşullarda çalışan mikroorganizmalar, fermantasyon sürecinde gaz oluşturabilir. Bu gazlar kavanozun içindeki basıncı artırarak turşu suyunun dışarı taşmasına yol açabilir.
Bir romandaki karakter, yaşadığı olaylar sonucunda nasıl değişiyorsa turşu da zamanla farklılaşır. Başlangıçta sakin görünen kavanozun içinde hareketli bir süreç yaşanır. Gaz kabarcıkları, yükselen sıvı ve değişen koku, bu dönüşümün işaretleridir.
Burada üzerinden bir okuma yapmak mümkündür. Kavanoz, sınırları temsil ederken gaz, içeride biriken enerjiyi çağrıştırır. Taşan turşu suyu ise bu enerjinin dışarıya yansıması olarak düşünülebilir.
Elbette edebî benzetme ile bilimsel açıklamayı birbirinden ayırmak gerekir. Turşunun taşması, duygusal bir anlatıdaki patlamadan farklı olarak fermantasyon, sıcaklık, sıvı miktarı ve kap koşullarıyla açıklanır.
Fermantasyonun aktif olduğu ilk günlerde, özellikle oda sıcaklığında bekletilen turşularda gaz oluşumu ve sıvı taşması görülebilir. Kavanozun fazla doldurulması da bu durumu kolaylaştırır.
Ancak her taşma aynı anlama gelmez. Şu ayrıntılara dikkat edilmelidir:
– Kavanozun ağzına kadar doldurulması, gaz ve sıvı için yeterli boşluk bırakılmamasına neden olabilir.
– Ortam sıcaklığının yüksek olması fermantasyonu hızlandırabilir.
– Sebzelerin ve tuzlu suyun uygun oranlarda hazırlanmaması istenmeyen değişimlere yol açabilir.
– Kapak tamamen sıkı kapatılmışsa gaz basıncı birikebilir.
Turşu kurulurken kavanozun üst kısmında bir miktar boşluk bırakmak, taşma ihtimalini azaltmaya yardımcı olur. Fermantasyon sırasında oluşan gazın güvenli biçimde çıkabilmesi de önemlidir.
Edebiyat tarihinde taşma, yalnızca fiziksel bir olay olarak değil, sınırların aşılması ve bastırılmış olanın görünür hâle gelmesi biçiminde de ele alınabilir. Şiirde taşan nehir, öyküde dolup taşan bir bardak veya romanda kontrolünü kaybeden bir karakter, benzer bir anlatı işlevi üstlenebilir.
Şiirlerde su, sıklıkla yaşamı, değişimi, arınmayı ve bazen de kontrol edilemeyen duyguları temsil eder. Taşan bir nehir, insanın kendi sınırlarını aşan heyecanlarını hatırlatabilir. Turşu kavanozundan taşan su da benzer bir imgeye dönüştürülebilir: İçeride başlayan değişim, artık dışarıdan da fark edilmektedir.
Burada
gibi
devreye girer. Günlük hayatta önemsiz görünen bir ayrıntı, edebî bakışla anlam kazanır.
Bir öyküde kapının ansızın çalması, bir mektubun ortaya çıkması veya bir bardağın yere düşmesi olay örgüsünü değiştirebilir. Turşunun taşması da ev yaşamında küçük ama dikkat çekici bir olaydır. Temizlik gerektirir, insanı düşündürür ve bazen daha önce fark edilmeyen bir sorunu ortaya çıkarır.
Bu açıdan taşma, temalarıyla ilişkilendirilebilir. Okur, yalnızca ne olduğunu değil, neden olduğunu da merak eder. Aynı merak, mutfakta taşan turşu suyunu gören kişide de oluşur.
Edebiyat bize ayrıntılara dikkat etmeyi öğretirken mutfak deneyimi de gözlem yapmanın önemini gösterir. Turşunun taşmasını azaltmak için bazı basit önlemler alınabilir:
Sebzeleri ve turşu suyunu kavanozun ağzına kadar doldurmayın. Fermantasyon sırasında oluşabilecek gaz ve sıvı hareketleri için üst bölümde boşluk bırakın.
Turşuyu uygun sıcaklıkta bekletin ve güvenilir bir tarifte belirtilen tuz oranına uyun. Tuz miktarını rastgele azaltmak, yalnızca taşmayı değil, fermantasyonun güvenliğini de etkileyebilir.
Sadece turşu suyunun taşması, turşunun bozulduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte küf, çürümeyi düşündüren kötü koku veya olağandışı doku değişimleri varsa turşuyu tatmayın. Özellikle küflü ya da bozulduğundan şüphelenilen ürünü kurtarmaya çalışmak yerine tüketmemek daha güvenlidir. Kapağın şişmesi veya kavanozda aşırı basınç oluşması durumunda da dikkatli olun; basınçlı kabı yüzünüze doğru açmayın.
Fermantasyon sırasında gaz oluşumuna bağlı olarak taşma görülebilir. Fakat bunun değerlendirilmesi için kavanozun doluluk oranı, sıcaklık, tuz miktarı ve turşunun genel durumu birlikte ele alınmalıdır.
Edebiyatın bize kazandırdığı en önemli alışkanlıklardan biri, sıradan olayların içindeki anlamları fark etmektir. Bir kavanozdan taşan turşu suyu, mutfakta küçük bir temizlik işinden ibaret olabilir; başka bir bakışla ise değişimin, sabrın ve sınırların hikâyesine dönüşebilir.
Belki de hepimizin evinde, kapağından biraz su sızdıran bir kavanozun hatırlattığı bir anı vardır. Çocuklukta mutfaktan yayılan turşu kokusu, kış hazırlıkları sırasında yaşanan telaş veya ailece kurulan kavanozların başında edilen sohbetler…
Sizin turşunuz hiç taştı mı? Bu durumu gördüğünüzde aklınıza ilk ne geldi: Bir aksilik mi, yoksa doğal bir süreç mi? Günlük yaşamda karşılaştığınız böyle küçük olaylar, sizin için hangi edebî çağrışımları uyandırıyor? Belki de en güzel hikâyeler, tam olarak böyle sıradan görünen anların içinde saklıdır.
Umarız Turşunun taşması normal mi konusunda aklınızdaki soruların çoğuna cevap verebilmişizdir.